ضبطِ صدا، ویدیو، پادکست، آهنگ، مستند، فیلم و اسپاتیفای؛ این‌ها همگی ابزاری هستند که امروزه می‌توانیم به وسیله‌ی آن‌ها صدای آدم‌ها را ضبط کنیم. واژه‌ی «ضبط» در لغت‌نامه‌ی دهخدا به معنای حفظ کردن، اداره کردن و نگاه‌داری است. ابزاری که نام بردم، همگی به ما کمک کرده‌اند تا بتوانیم آهنگ موردعلاقه‌مان را هر موقع خواستیم گوش بدهیم، فیلم‌ها و مستندها را تماشا کنیم و به بررسی موضوعات مختلف بپردازیم؛ حتی وقتی در مترو نشسته‌ایم. این‌ها کمک می‌کنند یادمان بیاید؛ اما تا حالا به این فکر کرده‌اید که مهم‌ترین بخش در این موارد چیست؟

جواب می‌تواند «صدا» باشد؛ اصلاً شاید برای همین است که موسیقی زبان مشترک کل دنیاست. کمی به عقب‌تر که برگردیم، به زمانی که مهندسانِ معمار، ساختمان‌ها را طوری طراحی می‌کردند که صداها از این‌سو به آن‌سو اکو شود؛ این یعنی اهمیت صدا در معماری. یا مثلاً وقتی شیپور جنگ نواخته می‌شد، همه‌ی جنگجویان بدون پرسش برای نبرد آماده می‌شدند. یا ناقوس کلیسا که نماد درخواست کلیسا از مردم برای جمع شدن در آن‌جاست؛ حالا به دلیل ازدواج، خاک‌سپاری یا مقاصد دیگر.

کمی انسانی‌تر فکر کنیم؛ مثلاً من خیلی دوست دارم بدانم صدای مادر و پدرم در کودکی چه‌طور بوده است، یا حتی هیچ درکی از صدای صحبت کردن نادرشاه افشار ندارم. چه کسی می‌داند صدای ناپلئون بناپارت چه‌طور بوده؟ زیر بوده یا بم؟ لحن حرف زدنش در خلوت چه مدلی بوده است؟ یا وقتی سعدی شعر می‌سروده، آیا بلند‌بلند برای خودش یا دوستانش می‌خوانده؟ آیا شکسپیر لحن تک‌تک شخصیت‌های نمایشنامه‌هایش را می‌دانسته و آن نقش‌ها را بازی می‌کرده است؟ انسان‌هایِ اولیه چه درکی از صدایِ معشوق داشته‌اند؟

هنرهای تجسمی هیچ‌وقت نتوانستند صدا را ضبط کنند و کاری کنند که ما بتوانیم صدای افراد را در گذشته‌های دور بشنویم؛ حال آنکه صدا یکی از مهم‌ترین حواس پنج‌گانه و اصلاً ابزار ارتباطی همه‌ی انواع موجودات زنده‌ است. ولی ما فقط یاد گرفته‌ایم که از آن سرسری بگذریم؛ هدفون بگذاریم و صدایِ دیگری را بشنویم تا صدای واقعی محیط یا افراد کنارمان را نشنویم!

ولی خب، یک‌سری صدا وجود دارد که من وقتی اینجا حتی بخشی از آن را می‌نویسم، شما با لحن و صدای خود آن فرد به خاطر می‌آوریدش: «زی‌زی‌گولو، آسی پاسی، دراز کوتاه، تا به تا»، «تو که چشمات خیلی قشنگه، رنگ چشمات خیلی عجیبه»، «نه غلام؟!»، «مادر من مادر من، تو یاری و یاور من»، «یه امشب شب عشقه، همین امشبو داریم». این یعنی حافظه‌ی جمعی‌مان خوب کار می‌کند

نمونه‌های شخصی همیشه برای من واضح‌ترین‌اند و تکلیفم با آن‌ها روشن است. به‌طور مثال، من معلم اول دبستانم را به وضوح یادم است؛ خانم شکراللهی. به نسبت معلم‌های کلاس اول، معلم سخت‌گیری به حساب می‌آمد. اولین امتحان دیکته‌ام را کاملاً به خاطر دارم. خانم شکراللهی که قدش هم خیلی بلند بود، کنار میزش سمت چپ کلاس ایستاده بود و دیکته می‌گفت؛ با صدای بلند و شمرده‌شمرده. از هیجان کلمات را درست نمی‌شنیدم، ولی طنین صدایش توی گوشم می‌پیچید. چند دقیقه طول کشید تا تنظیماتم به حالت اولیه برگشت! اولین امتحان زندگی‌ام با هیجان گذشت.

یا یک‌بار شب در مجتمع مدرسه بودیم؛ طبیعتاً تا صبح نخوابیدیم و اولین کلاس صبح‌مان حسابان بود. من همیشه میز اول می‌نشستم. اول کلاس را کاملاً خوابیدم و یک ربع آخر بیدار شدم. به تخته نگاه کردم و از آقای کفلو، معلم حسابانمان، ایراد کوچکی گرفتم. بالای سر نیمکت آمد و به آن تکیه داد. صدای خنده‌هایش که از سر رضایت بود، یادم نمی‌رود. به من گفت: «بذار بیدار بشی بعد ایراد بگیر!» پُف چشم‌هایم را بدون دیدن هم می‌توانستم حدس بزنم. همه خندیدیم.

صدایِ «مادرجون» خیلی آرام بود؛ متین و شمرده صحبت می‌کرد. یک‌بار که عمویم از مکه برگشته بود و مهمانی ترتیب داده بود، ما دیرتر رسیدیم. گوش‌تا‌گوش آدم نشسته بود. دنبال چهره‌های آشناتر می‌گشتم که صدای مادرجون از وسط جمعیت آمد: «مادر! بیا اینجا. ماااادر جون. بیا پیش خودم ازت پذیرایی کنم.» ردیفی از عمه‌ها و دخترعمه‌هایم هم کنارش نشسته بودند. دقیق یادم است که جوری نفر کناری‌اش را هل داد که من بتوانم جا بشوم؛ طرف تا آخر مجلس کج نشسته بود! صدای مادر گفتنش هنوز توی گوشم است.

آن ظهری که بالای سر قبر خالی‌اش ایستاده بودم، در ذهنم هیچ صدایی نبود؛ خلأ کامل. وقتی روی زمین آرام گرفتم، گفتند که رسم است کفن را کنار بزنند. تا حالا کسی گفته که این رسم چقدر مزخرف و عذاب‌آور است؟ صورتش عین ماه بود. توی گوشم صدایش پخش شد: «ماااادر!» زانویم خالی کرد. روی خروارها خاک نشستم، بی‌اختیار. صدای فرورفتن انگشتانم در خاک، مثل زمزمه‌ی شعرهایی بود که مادر برایم می‌خواند.

جالب‌ترین بخش صدا، حقیقت تلخی‌ست؛ خیلی از آدم‌ها صدای خودشان را دوست ندارند! ولی خب می‌توان اعتراف کرد که ایجاد این حس از زمانی آغاز شد که هر کسی ابزار هوشمندی مثل گوشی یا قدیمی‌تر از آن، نوار کاست داشت، سراغ سوال‌برانگیزترین صدا، یعنی صدای خودش رفت. طبیعی است که اکثراً ناامیدانه صدای خود را نپسندیدند و سریعاً آن را به زباله‌دان تاریخ اضافه کردند. بماند که این وسط بخشی تازه فهمیدند صدای ضبط‌شده‌شان به مراتب از صدای آواز خواندنشان در حمام بهتر است و خواننده شدند! (کاش بیشترشان نمی‌شدند).

صدای من همیشه به نظر دیگران زیبا و پرانرژی بوده، ولی خودم هیچ حس خاصی به آن نداشتم تا زمانی که در اثر آلودگی هوای شدید تهران، تارهای صوتی‌ام دچار مشکل شدند و به مدت دو هفته هیچ صدایی نداشتم. باید اعتراف کنم که دلم برای صدایم تنگ شده بود. هرکسی با من حرف می‌زد، جوابی را برایش می‌نوشتم. وقتی آن را برای اطمینان و تایید برایم می‌خواند، صدای خودم در سرم طنین می‌انداخت. بعد از درمان، وقتی کم‌کم به حالت عادی برگشتم، برای خودم بلند‌بلند کتاب خواندم، صدایم را ضبط کردم و در گنجینه‌ی پیام‌های شخصی در تلگرام گذاشتم.

اگر قرار به ضبط کردن صدا باشد، هیجان صدای پدر و مادر وقتی فرزندشان چیزی می‌گوید، یکی از قشنگ‌ترین‌هاست. یا وقتی عاشق، معشوقش را به هزاران لحن به نام کوچک می‌خواند: عاشقانه و لطیف، نگران از بیماری، مضطرب از دوری و شاد از دیدار. هر کدام از این حالات رسم و مناسکی دارد که ثانیه‌ای بیش طول نمی‌کشد و برای ضبط آن فقط باید حافظه‌ی خوبی داشت. اضافه کنم که در رابطه با ادبیات هم ما عادت کرده‌ایم تایپ کنیم؛ یعنی حتی صدای کشیده شدن قلم روی کاغذ را نشنویم.

نمی‌خواهم طرفدار دیدگاه نوستالژی باشم، ولی قدیم‌تر که هیچ ابزاری برای ضبط صدا نبود، مردم صدا را با تمام وجود لمس می‌کردند تا پیام کدخدا یادشان نرود، تا صدای مادر مریضشان را از اتاق کناری بشنوند و تا صدای معشوق را تا دیدار بعدی مزه‌مزه کنند. ما قدر نمی‌دانیم؛ قدر داشتن صدای آدم‌های موردعلاقه‌مان را، قدر ضبط کردن آسیب‌پذیرترین یا قدرتمندترین حالت یک آدم را. فراموش می‌کنیم که گاهی نباید فراموش کنیم.

مهسا راژ

برای خواندن مقالات بیش‌تر از این نویسنده ضربه بزنید.